# Uszkodzenia mechaniczne warzyw: skąd się biorą i jak je ograniczamy

Obicia i otarcia powstają przy zbiorze, a widać je dopiero w magazynie. Jak wysokość zrzutu, temperatura i wypełnienie taśm decydują o trwałości partii.

Większość strat w przechowalni zaczyna się kilka tygodni wcześniej, na polu. Obicie, otarcie skórki albo pęknięcie to gotowe wrota dla grzybów i bakterii, a widać je dopiero po tygodniach leżenia. Zbieramy warzywa z około 400 hektarów, więc każdy zbędny centymetr zrzutu i każdy zbyt szybko obracający się przenośnik przekładają się u nas wprost na tony towaru. W tym wpisie pokazujemy, co realnie decyduje o liczbie uszkodzeń.

## Dlaczego obicia to problem odbiorcy, nie tylko nasz

Uszkodzone warzywo wygląda w dniu zbioru zupełnie normalnie. Obicie wewnętrzne nie przerywa skórki, więc partia przechodzi odbiór bez zastrzeżeń, a ciemna plama pod skórką pojawia się dopiero po kilku dniach. W przechowalni takie sztuki gniją pierwsze i pociągają za sobą sąsiednie, dlatego uszkodzenia mechaniczne to jedna z głównych przyczyn strat, o których piszemy we wpisie o [ubytkach przechowalniczych cebuli](/blog/ubytki-przechowalnicze-cebuli).

Dla pakowni i przetwórni oznacza to prostą rzecz: partia delikatnie zebrana leży dłużej i daje mniej odpadu na linii. Dlatego u nas ostrożny zbiór nie jest kwestią stylu pracy, tylko parametrem jakości.

## Cztery rodzaje uszkodzeń, których szukamy

- **Otarcia skórki.** Powierzchowne, ale zwiększają parowanie i ubytki masy, a u cebuli oznaczają utratę suchej łuski.
- **Obicia bez przerwania skórki.** Najgroźniejsze, bo niewidoczne od razu. Ciemna, sina plama tworzy się pod skórką po kilku dniach.
- **Nacięcia i skaleczenia.** Powstają na nożach i krawędziach, otwierają drogę patogenom natychmiast.
- **Pęknięcia i zgniecenia.** Efekt zbyt wysokiego zrzutu albo nacisku w zbyt głęboko napełnionym zbiorniku.

U cebuli dochodzi jeszcze jeden punkt: uszkodzona szyjka albo naderwana pięta. Taka cebula nie domknie się przy dosuszaniu i wpuszcza zgniliznę do środka.

## Trzy rzeczy, które decydują o skali uszkodzeń

Poniższe progi pochodzą z opracowań branżowych dotyczących zbioru ziemniaka. Traktujemy je jako punkt odniesienia przy ustawianiu maszyn, a nie jako zmierzone parametry naszej dostawy.

| Czynnik | Co mówi praktyka branżowa | Dlaczego |
| --- | --- | --- |
| Wysokość zrzutu | na twarde elementy maszyny do około 15 centymetrów, na warstwę towaru do 25-30 centymetrów | siła uderzenia rośnie z wysokością, a podłoże decyduje: warzywo o stal obija się najmocniej |
| Temperatura towaru | zbiór, gdy warzywo nie jest wychłodzone ani przegrzane | poniżej 10 st. C tkanka bulwy traci elastyczność i pęka zamiast się uginać, a przegrzana, odwodniona bulwa gorzej znosi uderzenia |
| Prędkość i wypełnienie | taśmy pełne w 70-85 procent, prędkość dobrana tak, żeby przesiewacz był wypełniony | warzywo na warzywie obija się mniej niż o stal, a pusta taśma rozpędza pojedyncze sztuki |

Ostatni wiersz zaskakuje najczęściej. Zbyt wolna jazda potrafi zwiększyć liczbę uszkodzeń zamiast ją zmniejszyć, bo materiał na przesiewaczu jest wtedy rzadki i wstrząsy działają wprost na pojedyncze sztuki. Maszyna ma pracować na pełnym stole, a nie ostrożnie i na pusto.

## Jak ustawiamy maszyny

Zbiór prowadzimy tak, żeby warzywo spadało jak najrzadziej i jak najniżej. W ziemniakach pracuje samobieżny kombajn AVR Puma 3 ze zbiornikiem na 8 ton, a szczegóły tej pracy opisujemy we wpisie o [kombajnie do ziemniaków AVR Puma 3](/blog/kombajn-do-ziemniakow-avr-puma-3). Wyładunek w locie daje nam wydajność, bo przyczepa jedzie obok i kombajn nie staje, ale sam przeładunek jest zawsze najwyższym zrzutem w całym ciągu, więc wymaga osobnej uwagi.

- **Prowadzimy taśmę nisko nad ładunkiem** i podnosimy ją dopiero w miarę napełniania przyczepy, zamiast sypać z pełnej wysokości do pustej skrzyni.
- **Napełniamy, nie zasypujemy.** Pierwsza warstwa ma spaść na możliwie najkrótszym dystansie, kolejne lądują już na warzywach.
- **Regulujemy zsypy** między taśmami tak, żeby różnica wysokości była minimalna, a przenośnik zasypowy opuszczamy w miarę napełniania zbiornika, żeby towar układał się warstwami.
- **Pilnujemy gumowych osłon** na przesiewaczach, krawędziach i zsypach. Zdarta guma to metal na drodze bulwy.
- **Dobieramy moment zbioru.** Zbieramy po pełnej dojrzałości, przy odpowiedniej wilgotności gleby, a nocą pracujemy dopóty, dopóki towar trzyma ciepło z dnia: o podatności decyduje temperatura samego towaru, a ta spada dużo wolniej niż temperatura powietrza. Kiedy kopiemy ziemniaki pod frytki, opisujemy w osobnym wpisie o [terminie zbioru ziemniaków](/blog/zbior-ziemniakow-na-frytki-kiedy-kopiemy).

W cebuli ten sam problem rozwiązujemy inaczej, bo zbiór jest dwufazowy. Najpierw windrower Grimme WV 180 podkopuje rośliny i układa je w wały, gdzie cebula spada z niewielkiej wysokości na glebę i na wcześniej ułożone rośliny. Po doschnięciu w wale, zależnie od pogody, wały podbiera ta sama AVR Puma 3, a towar trafia już na warstwę suchego szczypioru i na inne cebule. Wszystkie maszyny, którymi to robimy, zebraliśmy w [parku maszynowym](/park-maszynowy).

{% captionedImage src="/images/video/cebula-na-tasmie.webp" alt="Cebula z zaschniętym szczypiorem na rolkach stołu czyszczącego" caption="Na stole czyszczącym liczy się to samo co przy zbiorze: krótkie zsypy, pełne taśmy i jak najmniej swobodnych spadków." /%}

## Sortowanie nie naprawia obić

Sortownik optyczny odrzuci kamień, bryłę ziemi i sztukę z widoczną wadą, a robi to z wydajnością do 100 ton na godzinę. Nie zobaczy jednak obicia wewnętrznego, które dopiero się rozwija. Jak działa ta kontrola, opisujemy we wpisie o [sortowniku optycznym DOWNS CropVision](/blog/sortownik-optyczny-downs-cropvision).

Dlatego kolejność jest tylko jedna: najpierw delikatny zbiór, potem sortowanie. Maszyna kontrolna jest sitem, nie naprawą.

## Jak sprawdzić ustawienia maszyn

Uszkodzeń nie da się ocenić na oko w dniu zbioru, więc sprawdza się je testem próby. Zasada jest prosta: pobiera się próbę prosto z maszyny, trzyma ją kilka dni w cieple, żeby przebarwienia zdążyły się wybarwić, a potem obiera sztuki i liczy te z plamami pod skórką. Bez obrania nic nie widać, bo obicie wewnętrzne nie przerywa skórki.

{% callout tone="info" %}
Żeby wiedzieć, który element maszyny robi szkodę, próby trzeba pobierać po kolejnych etapach: za przesiewaczem, przed zbiornikiem i po przeładunku. Jedna próba na końcu ciągu powie tylko, ile jest uszkodzeń, ale nie powie gdzie powstały.
{% /callout %}

W literaturze branżowej za wskaźnik alarmowy dla zbioru kombajnowego ziemniaka przyjmuje się 10 procent uszkodzonych bulw w takim teście. To liczba diagnostyczna, do oceny ustawień maszyn, a nie parametr dostawy: parametry jakościowe partii zawsze uzgadniamy w specyfikacji z odbiorcą.

## Co robimy tuż po zbiorze

Świeżo zebrane warzywo potrafi jeszcze zabliźnić drobne rany, ale tylko w odpowiednich warunkach. U cebuli robi to dosuszanie przez 2-4 doby ciepłym powietrzem, które domyka szyjkę i osusza otarcia. Opisujemy to we wpisie o [dosuszaniu cebuli przed przechowywaniem](/blog/dosuszanie-cebuli-przed-przechowywaniem).

## Co z tego ma odbiorca

Mniej uszkodzeń to dłuższa trwałość partii, mniej odpadu na linii odbiorcy i mniej reklamacji po kilku tygodniach magazynowania. Dlatego pilnujemy nie tylko efektu na końcu linii, ale i samego sposobu pracy maszyn: ustawień zrzutów, osłon i tempa jazdy.

Ziemniaki, cebulę i buraki dostarczamy w formie dobranej pod linię odbiorcy, a pełne specyfikacje zebraliśmy w [ofercie](/oferta). Po ofertę na sezon [napiszcie do nas](/kontakt).

## Najczęstsze pytania

### Z jakiej wysokości może spadać ziemniak przy zbiorze?

W opracowaniach dla ziemniaka przyjmuje się do około 15 centymetrów swobodnego spadku na twarde elementy maszyny i do 25-30 centymetrów na warstwę towaru. Najtrudniej utrzymać to przy przeładunku, dlatego taśmę prowadzi się nisko nad ładunkiem i podnosi w miarę napełniania przyczepy.

### Dlaczego przy chłodnym zbiorze jest więcej uszkodzeń?

Bo w niskiej temperaturze tkanka traci elastyczność i pęka zamiast się uginać. W opracowaniach branżowych próg dla ziemniaka to 10 st. C, a dalsze schłodzenie towaru wyraźnie zwiększa liczbę uszkodzeń mechanicznych.

### Jak sprawdzić, czy maszyna uszkadza towar?

Pobrać próbę prosto z maszyny, potrzymać ją kilka dni w cieple, a potem obrać sztuki i policzyć te z ciemnymi plamami pod skórką. Pobierając próby po kolejnych etapach zbioru, widać, który zsyp albo która taśma robi szkodę.

### Czy sortowanie optyczne wyłapie obite warzywa?

Wyłapie sztuki z widocznymi wadami, kamienie i bryły ziemi, ale nie zobaczy świeżego obicia wewnętrznego, które ciemnieje dopiero po kilku dniach. Dlatego kolejność jest zawsze taka: najpierw delikatny zbiór, potem sortowanie.

### Ile uszkodzeń przy zbiorze kombajnowym to dużo?

W opracowaniach branżowych za sygnał alarmowy przyjmuje się 10 procent uszkodzonych bulw w teście próby. To wskaźnik do oceny ustawień maszyny, a nie parametr handlowy partii, który zawsze wynika ze specyfikacji uzgodnionej z odbiorcą.